Blog

Thread the needle zentangle

This is the second blog in the series 'Give us Tools'.
This covers the activity that build fine motor skills in the kids, Sewing the buttons.
This blog covers the detailed instructions and downloadable template to make felt buttons and needle for the younger kids.

buttons and needle
Felt needle, buttons

Motor skills विकसित होणं गरजेचं आहे. हात आणि बोटांमध्ये ताकद असणे, आपल्याला हव्या तशा बोटांच्या हालचाली करता येणं, हातांनी काम करताना हात स्थिर राहणे, ह्यासाठी motor skills विकसित होणं गरजेचं आहे.

बोटांच्या हालचाली हव्या तशा करता येणं हे नर्तक, कलाकार, शिल्पकारांसाठीच फक्त गरजेचं असतं का? त्यांच्यासाठी ही कौशल्ये गरजेची आहेतच पण फक्त तेवढेच नाही.

आपल्या सगळ्यांनाच ह्या कौशल्यांची गरज असते. आपण ती रोजच्या आयुष्यात वापरत असतो. पण काही क्षेत्र अशी आहेत जिथे ही आणखीनच महत्वाची ठरतात, उदाहरणार्थ सर्जन म्हणजेच शल्यविशारद जेव्हा शस्त्रक्रिया करतात, तेव्हा ही सगळी कौशल्ये वापरली जातात.  

अर्जुन पुरस्कार विजेता, बिलियर्डस् आणि स्नूकर चॅम्पियन गीत सेठीला त्याच्या यशाचे रहस्य विचारलं तेव्हा तो म्हणाला होता, लहानपणी मी गोट्या खूप खेळायचो. त्यामुळे बहुदा बिलियर्डस्मध्ये प्राविण्य मिळवणं सोपं गेलं.   

हाताच्या बोटांनी जेव्हा कुठलेही काम करायचे आहे, जेथे दोन्ही हात वापरायचे आहेत अशा वेळी हात आणि डोळे ह्यांचा समन्वय, bilateral coordination म्हणजे मेंदूच्या दोन्ही भागांचा समन्वय साधणं गरजेचं असतं.

ह्या क्षमता निर्माण करणं आपल्या हातात (शब्दशः 😊) आहे. ह्याची सुरुवात आपण अगदी लहानपणापासून करू शकतो.

डॉ. अनिल अवचट त्यांच्या ओरिगामीच्या छंदाबद्दल बोलताना म्हणाले होते की आपण हातांच्या बोटांच्या हालचाली जेवढ्या जास्ती करू तेवढा आपला मेंदू जास्ती सक्रिय राहतो.

गंमत अशी की ह्या सगळ्या क्षमता जेवढ्या वापरू तेवढ्या वाढत राहतात आणि जेवढ्या कमी वापरू तेवढ्या कमी होत जातात.

लहान मुलांमध्ये जेवढी लहानपणी ही कौशल्ये विकसित करू तेवढा त्यांना पुढच्या आयुष्यात उपयोग जास्ती.

Motor skills विकसित कशी करायची?

अगदीच सोपं आहे. आपल्या घरातल्या अगदी साध्या गोष्टी वापरून.

मागच्या ब्लॉगमध्ये आपण कात्रीबद्दल बोललो. एका हातात कात्री धरणे, दुसऱ्या हातात कागद धरणे आणि तो हवा तसा कापणे, हे करता येणं हा खूप महत्वाचा टप्पा आहे. हे आता आपल्याला वाटतं तितकं पहिल्यांदा केलं तेव्हा सोपं नव्हतं बरं का. पहिल्यांदा आपण हातात कात्री घेतली तेव्हा, कधी कात्री पडली, कधी कागद निसटला असे बरेच अपघात सुरुवातीला झाले असणार.

Motor skills विकसित करण्याच्या दृष्टीने कातरकाम हे खूप उपयोगी आहे. तो ब्लॉग वाचण्यासाठी (https://aditideodhar.com/scissors/)

ह्या ब्लॉगमध्ये आपण बोलणार आहोत ते सुद्धा अगदी साधं वाटणारं काम आहे.

‘सुईत दोरा ओवणे आणि बटण शिवणे’

बघा बरं आठवून, पहिल्यांदा हे काम केलं तेव्हा काय काय झालं होतं. किती वेळ लागला होता सुईत दोरा ओवायला? बटण शिवताना काय काय गमतीजमती झाल्या होत्या?

सुईत दोरा ओवताना, सुईचं नेढं आणि दोऱ्याचं टोक बरोब्बर एकेमेकांसमोर आणायला पाहिजे. पूर्ण एकाग्रता नसेल तर दोऱ्याचे टोक नेढयात न जाता इकडे तिकडे जातं. कधी नेढयाच्या कडेला दोऱ्याचं टोक धडकतं आणि मग ते वाकडं होतं. एकाग्रता, धीर, हात आणि डोळा ह्यांचा समन्वय ह्याची नितांत गरज असते एवढसं वाटणारं काम करताना.

एकदा ते जमलं की मग पुढचं आवाहन, बटण शिवणे.

आपण जो हात प्रामुख्याने वापरतो त्याला आपला dominant hand म्हणतात. मूल अगदी लहान असताना त्याचा dominant hand ठरायला लागतो.

एखादा डावरा आहे असं म्हणतो तेव्हा त्या व्यक्तीचा dominant hand डावा असतो. उजवा हात जे प्रामुख्याने वापरतात त्यांना उजवे म्हणतो.

बहुदा, dominant hand जो असतो त्यात आपण सुई धरतो आणि दुसऱ्या हाताने बटण ज्या कापडाला शिवायचे आहे त्या कापडावर धरून तेवतो.

सुईत दोरा ओवला की दोराच्या टोकाला आपण गाठ मरतो. ज्या बाजूला बटण लावायचे आहे त्याच्या दुसऱ्या बाजूने आपण सुई कापडात घुसवतो. त्यामुळे गाठ आतल्या बाजूला राहते. कापडातून घातलेली सुई बटणाच्या भोकातून वर काढतो आणि दुसऱ्या भोकातून खाली घालतो.

बटणाला साधारण दोन / तीन  किंवा चार भोकं असतात.

मध्येच एकदा बटण हलवून बघतो, ते सैल आहे असं वाटलं तर परत एका भोकातून दुसऱ्या भोकातून असे करत राहतो. बटण कापडाला घट्ट बसलं आहे हे जाणवलं की थांबतो.

बरोब्बर?

हयात आपण अनेक fine motor skills वापरतो. लहान मुलांना जर आपण बटण शिवायला दिल तर त्यांची motor skills विकसित व्हायला खूप मदत होते.

लहान मुलं म्हणजे किती लहान? ह्या प्रश्नावर उत्तर आहे, दुसऱ्या वर्षांपासून काहीच हरकत नाही.

काय??????? दोन वर्षांच्या मुलांच्या हातात सुई? काहीतरीच काय?

😊 असा काहीसा आपला पुढचा संवाद होईल, हो ना?

काळजी करू नका, तुम्हाला एक गंमत सांगते.

अगदी लहान मुलांना आपली नेहमीची सुई आणि बटणं दयायची नाहीत. त्यांच्यासाठी एक खास काहीतरी करायचं. काय?

अगदी लहान मुलांसाठी: कापडाचीच सुई आणि कापडाचीच बटणं. सुई तोचण्याची भीती नाही कि बटणं गिळण्याची.

ठीक आहे, पण म्हणजे? आणि हे मिळतं कुठं? आपण घरी करू शकतो.

कसं?  

लहान मुलांसाठी कापडी सुई आणि बटणं

असं

felt buttons and felt needle

कुठले कापड वापरायचे?

बिरबलाची गोष्ट आहे ना. अकबर बादशहा विचारतो सगळ्यात प्रभावी शस्त्र कुठलं? बिरबल म्हणतो गरजेच्या वेळी हाताशी असेल ते.

इथेही तसंच आहे. कुठलं कापड योग्य? तर जे सहज उपलब्ध असेल ते. एखादी कल्पना सुचली, काही करायची इच्छा झाली की लगेच करणं महत्वाचं असतं. परफेक्ट कापड आणू आणि मग काम सुरू करू असं म्हणलं की वेळ लागतो, काही काळ जातो. बाकी व्यवधानं इतकी असतात की मग हळूहळू आपली करायची इच्छा कमी होत जाते.

मध्यंतरी मी एक पुस्तक वाचलं, 5 Second Rule. लेखकाचं असं म्हणणं आहे की एखादी गोष्ट करावी असं ठरवलं की पांच सेकंदाच्या आत आपण उठून सुरुवात केली पाहिजे. पहिले पांच सेकंद सगळ्यात महत्वाची असतात.

त्यामुळे करायची इच्छा झाली की जे हाताशी असेल ते घेऊन सुरुवात करावी (शक्यतो पाच सेकंदांच्या आत 😊)

मी फेल्ट कापड वापरले, त्यात खूपच आकर्षक रंग असतात आणि कापड जाड असते. पण कुठलेही कापड ह्यासाठी वापरता येते.

कुठले म्हणजे अगदी कुठलेही.

शर्टचं कापड, जुनी ओढणी, जुना परकर, भेट म्हणून आलेला ब्लाऊज पीस, जुनी चादर, जुना अभ्रा, अगदी काहीही.

बटण तयार करायला दोन वर्तुळं कापडावर काढायची. बटणाला किती भोकं ठेवायची ते तुम्ही ठरवा. किंवा काही दोन, काही तीन, काही चार भोकांची बटणंही करता येईल. विविधता जेवढी जास्ती तेवढी मुलांना जास्ती मजा येईल.  

दर वेळी वर्तुळ काढायचं, त्यात छोटी वर्तुळ काढायची. तेच तेच परत करत बसण्याऐवजी आपण पुठ्ठयांचं स्टेनसिल करू शकतो.

तुम्ही स्वतः स्टेनसिलसाठी आकार काढू शकता किंवा मदत हवी असेल, तर हे टेंप्लेट वापरू शकता,

ब्लॉगच्या शेवटी ह्या फाइल्स pdf स्वरूपात डाऊनलोड करण्यासाठी उपलब्ध आहेत. .

आपले स्वतःचे स्टेनसिल करायचे असेल तर ही कृती,

पुठ्ठा घ्या. पुठ्ठा कसा पाहिजे? तर कापायला सोपा हवा, म्हणजे खूप जाड नको. पण स्टेनसिल लुळं पडता कामा नये, नाहीतर ते वापरून कापडावर आकार काढता येणार नाही, त्यामुळे अगदी पातळ पुठ्ठाही नको.

कॉर्नफ्लेक्स खोकं असतं ना तसं परफेक्ट आहे, खूप जाड नाही आणि अगदी पातळही नाही.

कंपास वापरून वर्तुळ काढलं तर पुढचं काम सोपं होईल. कंपास नसेल तर वाटी/ डब्याचं झाकण /ताटली, काहीही वापरू शकता.

वर्तुळाच्या मध्यबिंदूतून जातील अशा दोन रेषा एकमेकांशी काटकोनात काढा.

तुम्हाला हवी तशी लहान वर्तुळे आत काढा.

सुईचा आकार आणि सुईचं नेढं काढा, असं,

आता आकार कापा आणि स्टेनसिल तयार!!

स्टेनसिल कापडावर ठेवून आकार काढा. प्रत्येक बटणासाठी आणि सुईसाठी दोन आकार कापा आणि ते एकमेकांना शिवा म्हणजे मुलांना बटण हातळताना सोपे जाईल, ते दुमडणार नाही,

दोन आकार एकमेकांना शिवण्यासाठी ब्लँकेट स्टिच वापरता येईल. हा टाका सोपं आहे आणि दिसतो चांगला.

ब्लँकेट स्टिचसाठी हा विडिओ बघा, https://www.youtube.com/watch?v=S9zegUYdPmg

किंवा फॅब्रिक ग्लू वापरून दोन्ही आकार एकमेकांवर चिकटवता येतील. कुठल्याही स्टेशनरीच्या दुकानात फॅब्रिक ग्लू मिळतो/

हवी तेवढी बटणं तयार करा.

सुई आणि बटणं तयार झाली.

बटणं ज्यावर शिवायची तो बोर्ड

एक पुठ्ठा घेऊन त्यावर बटणाच्या आतली छोटी वर्तुळं आहेत ना, त्या आकाराची वर्तुळं काढा आणि कापा.

बटणं पुठ्ठयला शिवण्यासाठी लोकर/ सुतळी/ नाडी/ सॅटीन रिबिन, किंवा कुठलाही जाड दोरा वापरू शकतो.

सुईतून तो ओवता आला पाहिजे एवढंच!   

झालं, आपला संच तयार झाला.

कापलेले असे गोल उरतील, त्याचंही काहीतरी करता येईल. ग्रीटिंग कार्ड?

left over felt circles for craft

हे झालं लहान मुलांसाठी, ज्यांना सुईने इजा व्हायची भीती असते किंवा जे बटणं गिळू शकतात, त्या वयोगटातल्या मुलांसाठी.  

थोड्या मोठ्या मुलांसाठी, खरी सुई आणि खरी बटणं वापरायची. आधी एखाद्या जुन्या कापडावर सराव केला की मग शर्ट/ टॉपचं तुटलेले बटण लावायला द्यायचं.

 

ह्याचे फायदे काय?

  • Fine Motor skills विकसित होतात
  • Bilateral coordination म्हणजे मेंदूच्या दोन भागांचा समन्वय साधला जातो.
  • कुठलीही fine motor skills लागणारे कृती जेव्हा आपण परत परत वकरतो तेव्हा मेंदूमध्ये त्याची आठवण जतन केली जाते. त्याला muscle memory म्हणतात. Muscle memory विकसित झाली की ती कृती करणे सोपे होत जाते, त्यातली कार्यक्षमता वाढते, शिवाय हीच कौशल्ये जेथे वापरली जातात अशा इतर कृतीही सोप्या होत जातात.  
DOWNLOAD THE BUTTON & NEEDLE TEMPLATE
SCISSORS GRAPHIC

Give me a lever long enough and a fulcrum on which to place it, and I shall move the world, said Archimedes.

Yes, we can move the world, we can make a difference. We all have the potential.

The development of that potential though needs practice, patience, skills.

How to develop that potential in kids? It starts with small things. Give us tools series explores the same.

This blog in the series is about the scissors

कात्री वापरणे हे मुलांच्या बोटांमध्ये, हातांमध्ये, डोळा-हात ह्यांचा समन्वय ह्या दृष्टीने खूप महत्वाचे आहे.

मला तुमची प्रतिक्रिया काय असेल ह्याची साधारण कल्पना आहे. काहीतरीच काय? कात्री वापरायला काय लागतंय? त्यात कसली आली आहेत motor skills, बरोबर ना?

कात्री वापरणे.. आपल्या अगदी नेहमीच्या वापरातली गोष्ट. आपण कात्री हातात घेतो आणि कामाला लागतो.

हातात कात्री धरणे, दुसऱ्या हातात जी गोष्ट कापायची असते ते असते, आपण कात्री वापरायला सुरुवात करतो. कात्रीच्या दोन पट्यांमध्ये बरोब्बर कागद/ कापड किंवा जे काही असेल ते कापले जाते.

इतकी वर्षे वापरल्याने ती अगदी सरावाची झाली आहे. फार विचार करावा लागत नाही, लक्ष ठेवायला लागत नाही.

आपला मेंदू हे काम शिकला आहे. आपल्या बोटांना, हाताच्या स्नायूंना ‘वळण’ लागले आहे म्हणून ते सोपे आहे. ‘आता’ ते सोपे आहे. जेव्हा पहिल्यांदा आपण कात्री हातात घेतली तेव्हा हे अजिबात सोपे नव्हते बरं का.

मुलांना कात्री का द्यावी?

त्यामुळे हात आणि बोटांमध्ये ताकद येते.

हात आणि डोळे ह्यांचा समन्वय निर्माण होतो. हे कौशल्य मेंदू शिकतो. हे एक कौशल्य आहे. गंमत अशी आहे, की हे कौशल्य जेवढे वापरू तेवढे वाढत जाते आणि जर वापरले नाही तर कमी होत जाते.

कात्री वापरताना आपले दोन्ही हात आपण वापरतो. दोन्ही हात वेगवेगळी काम करत असतात. समजा आपण कागद कापत आहोत, तर एका हातात कागद धरतो, दुसऱ्या हातात कात्री असते. एक हात कागद हवा तसं धरण्याचे/ वळवण्याचे काम करणार आहे तर दुसरा कात्री धरून कागद कापण्याचे.

आपल्यासाठी दोन्ही हात एकसारखे नसतात. एक हात dominant hand असतो. म्हणजे प्रामुख्याने एक हात आपण वापरत असतो. एखादी व्यक्ती डावरी आहे असं आपण म्हणतो तेव्हा त्या व्यक्तीचा dominant hand डावा आहे, असा त्याचा अर्थ आहे.

काही कृती अशा असतात जेथे दोन्ही हातांची आवश्यकता असते. जसे भाजी चिरताना, आपण आपल्या एका हातात सुरी धरतो आणि दुसऱ्या हाताने भाजी हवी तशी सरकवत जातो. सुरी धरणारा हात बहुतेक वेळा आपला dominant hand असतो.

शाळेत जीवशास्त्रात मेंदू बद्दल शिकलेलं आठवतंय? काळजी करू नका, फार खोलात जात नाही. आणि आता परिक्षा नसल्याने ही माहिती वाचायला आवडेल बघा. एकूणच, परीक्षा हा प्रकार संपला तेव्हापासून मला कुठलाच विषय नीरस वाटला नाही. आपल्यासाठी, आपल्या आनंदासाठी, केवळ नवीन शिकण्यासाठी जेव्हा आपण कुठला विषय वाचतो, तेव्हा तो छान वाटतो. कुठलाही तणाव नसल्याने ते शिकणं आनंददायी असतं. मुलांसाठी हा आनंद कसं निर्माण करता येईल हे आपण बघू.

चला, परत मेंदूकडे जाऊया.

मेंदू म्हणजे मोठा मेंदू, त्याचे दोन भाग असतात, उजवा मेंदू आणि डावा मेंदू. ह्या दोघांना जोडणारा, त्यांच्यात संवाद साधणारा भाग असतो ज्याला corpus callosum म्हणतात.

brain

मूल वाढायला लागते तसे त्याचा dominant hand कुठला हे ठरते.

ज्या कृतीला आपले दोन्ही हात लागतात त्या कृती करताना, मेंदूच्या उजव्या आणि डाव्या भागाचा समन्वय साधणे महत्वाचे आहे त्याला bilateral coordination म्हणतात.

हा समन्वय विकसित झाला नाही तर काय होते?

शर्टाचे बटण लावणे, बूटाची लेस बांधणे, दप्तरात पुस्तके भरणे, जॅकेटची चेन लावणे अशा गोष्टी मुलांना नीट जमत नाहीत, किंवा खूप वेळ लागतो.

कात्रीने कागद कापताना, कागद पडतो, कधी कात्री पडते. मग आपण मुलांना ‘अगदी धांदरट’ आहे असा शिक्का मारून मोकळे होतो.

ही समस्या असते bilateral coordination कमी असल्याची.

चांगली बातमी अशी आहे की हे विकसित करता येतं.

कधी? जेवढं लहानपणापासून सुरुवात करू तेवढं चांगलं.

अर्थात उशीर कधी झालेला नसतो. कुठल्याही वयात सुरू करा. जेवढं लहान मुलांमध्ये ते लवकर विकसित होईल तेवढं त्यांनाच उपयोग होईल.

हे कसं करायचं?

अगदी सोप्पं आहे. आपल्या घरात अगदी सहज उपलब्ध असणारी कात्री.

कातरकाम हा उद्योग अत्यंत उपयुक्त आहे.

लहान मुलांच्या हातात कात्री? तुमच्या चेहऱ्यावरचे आश्चर्य आणि भीती मला वाचता येतीये.

काळजी करू नका. कात्री अगदी सुरक्षित असते.

कात्रीने ठरवलं तरी बोट/ हात कापता येणार नाही. खरंच, चेष्टा नाही करत. विश्वास बसत नसेल तर प्रत्यक्ष करूनच बघा. कात्रीने कधीही बोट/ हात कापला जाणार नाही.

मुलांसाठी कात्री कशी आणावी

कात्रीमध्ये घाबरण्यासारखा भाग एकच आहे, पात्याचे टोक! हो, टोक लागू शकते.

त्या टोकाने इजा होऊ नये, मुलांना आणि इतरांना म्हणून काय करायचं?

लहान मुलांसाठी कात्री आणताना पुढचा भाग बोथट असलेली अशी आणायची.

म्हणजे? सांगते.

कलाकुसरीसाठी जी कात्री वापरतो तिची पाती अरूंद असतात आणि त्यांना पुढे टोक असते, हे असे.

Sharp Scissors

कलाकुसर करताना खूप बारीक, नाजूक नक्षी असते. आपण काय कापत आहोत ते नीट दिसावं ह्यासाठी पाती टोकाकडे अशी निमुळाती केलेली असतात.

अगदी लहान मुलांसाठी अशी कात्री टाळायची. तिच्या टोकाने त्यांना किंवा इतरांना टोचू शकते, डोळ्याला इजा होऊ शकते.

पात्याचे पुढचे टोक बोथट असते अशी कात्री लहान मुलांसाठी अगदी छान. धोका काही नाही, आपल्यालाही काळजी नाही. ही अशी,

blunt scissors

कात्री वापरायला देताना काय गोष्टी शिकवायचा?

कात्रीचे टोक, आपल्या दुसऱ्याच्या डोळ्यात जाऊ द्यायचे नाही.

कात्री घेऊन हातवारे करायचे नाहीत.

दुसऱ्याला कात्री देताना कायम पाते आपल्याकडे करायचे. हेच सुरी किंवा कुठलीही धारदार वस्तू हातळताना लक्षात ठेवायचे. सुरी दुसऱ्याला देतानासुद्धा पाते आपल्याकडे करायचे. का? तर सुरी आपल्याच हातात असल्याने आपल्याला अंदाज असतो. सुरी घेणाऱ्या व्यक्तीला तो नसतो. चुकून पाते लागू शकते. कात्रीच्या बाबतीत तेच.

एकदा ही काही पथ्ये पाळली की झालं.

कातरकाम काय करायचं? सुरुवात कशी करायची?

एका हातात कात्री धरून कागद कापता येणं हे पहिलं दिव्य. त्यासाठी रद्दीचे कागद कापणे ह्यांपासून सुरुवात करायची.

एकदा का ते जमले की मग, रद्दी कागदावर वेगवेगळे आकार, जसा चौकोन, त्रिकोण, आयत, गोल काढून तो कापायला द्यायचे.

मग थोड्या अवघड आकारांकडे, म्हणजे पंचकोन, षटकोन, अष्टकोन वगैरे.

एकदा हात आणि कात्री हवी तशी वळायला लागली की मग बारीक नक्षीकाम आणि अवघड कातरकाम मुलं आपोआप करायला लागतील.

तुम्हाला सुरुवात करण्यासाठी काही आकार दिले आहेत. डाऊनलोड करा, कागदावर छापा किंवा कागद लॅपटॉपच्या स्क्रीनवर ठेवून कागदावर आकार गिरवा. अशा तऱ्हेने टेंप्लेट तयार करा आणि सुरू होऊ द्या मुलांचे कातरकाम.

कातरकाम ही इतकी छान गोष्ट आहे. सगळ्यात छान गोष्ट म्हणजे त्याला वयाचं काही बंधन नाही. मुलांबरोबर तुम्हीही करा. लक्षात आहे ना, कुठल्याही वयात आपण motor skills विकसित करू शकतो.

सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे, जे करतोय त्यात रंगून जाणे, प्रत्येक क्षण मनापासून अनुभवणं. ते एकदा जमलं की मग काय..    

डावऱ्या लोकांसाठी खास अशी कात्री

हो, अशी कात्री बाजारात उपलब्ध आहे.

मला हा शोध अपघाताने लागला. माझा मुलगा लहान असताना त्याच्यासाठी कात्री घेऊन आले. माझी कात्री मी कातरकामासाठी, क्विलिंगसाठी वापरत असल्याने ती टोकदार होती. मुलासाठी बोथट टोक असलेली खास आणली.

कात्री कशी वापरायची हे त्याला दाखवत होते तर काहीतरी वेगळं वाटलं. नेहमीच्या कात्रीसारखी नव्हती. कात्री उलट-सुलट करून बघितली. पण नाही, काहीतरी वेगळंच वाटत होतं खरं.

कात्रीचं लेबल निरखून बघितंलं तेव्हा कळलं की ती डावऱ्या लोकांसाठीची म्हणजे left hander’s scissor होती.

काय फरक असतो?

उजव्या हाताने वापरायची कात्री असते ना तिचे उजव्या बाजूचे पाते वर असते. उजवे पाते वरून खाली जाते. ती कात्री डाव्या हातात धरली तरी उजवे पातेच कायम वर असते. तेच डावऱ्या लोकांसाठी कात्री असते तिचे डावे पाते वर असते.

कात्री ही सर्वसाधारण उजव्या लोकांसाठीच केलेली असते. मला कात्री वापरायला खूप त्रास झाला तेव्हा लक्षात आले डावऱ्या लोकांना किती त्रास होत असेल उजव्या लोकांना डोळ्यासमोर ठेवून केलेली कात्री वापरताना.

पण आता त्याबद्दल जागृती झाली आहे आणि खास डाव्या लोकांसाठी उत्पादने मिळू लागली आहेत.

लेखाच्या शेवटी येताना, काही महत्वाच्या मुद्द्यांची उजळणी

  • किती लहान मुलांना कात्री देता येईल? साधारण २ ते ३ वर्षांची मुले कात्री वापरू शकतात.
  • कात्री कशी असली पाहिजे? टोकांशी बोथट असलेली.
  • आणखी काही? आपले मूल उजवे आहे की डावरे हयाप्रमाणे कात्री आणावी. खास left handed scissors मिळतात.
  • कात्री देण्याआधी काय सांगितले पाहिजे?
  1. कात्री घेऊन हातवारे करणे/ पळणे हे करायचे नाही.
  2. कात्रीचे पाते आपल्याला किंवा इतरांना टोचणार नाही ही काळजी घ्यायची.
  3. कात्री दुसऱ्याला देताना कात्रीचे पाते हे आपल्या बाजूला असले पाहिजे.

सरावासाठी काही टेम्पलेट्स

Oggy, Dr. Strange and the Captain America blog featured image

There is ample joy in the making things with your hands. Creating something from scratch. When kids and parents do it together, it is pure bliss for the parents and lot of fun, learning for the kids.

This is the story of how Oggy, Dr. Strange and Captain America came into our life and changed the way we did things.

माझा मुलगा ४ वर्षांचा होता. डिस्ने कार्टून्सचा चाहता. कोण नसतं? मला अजूनही तितक्याच आवडतात.

सगळ्याच लहान मुलांप्रमाणे त्याला त्याच्या आवडत्या डिस्ने पात्राचं सॉफ्ट टॉय हवं होतं. प्रॉब्लेम काय आहे? मिकी, डोनाल्ड, मिनी, प्लुटो, कितीतरी सॉफ्ट टॉयस उपलब्ध आहेत.

गडबड अशी होती की त्याला गूफी आवडत होता. आम्ही नुकतेच एडिनबरातले आमचे अडीच वर्षांचे वास्तव्य संपवून पुण्यात परत आलो होतो. तिथे असतो तर काहीच प्रश्न नव्हता, डिस्ने स्टोअरमध्ये गूफी मिळालाच असता.

आम्ही भरपूर दुकाने पालथी घातली. डोनाल्ड, मिकी, मिनी, प्लुटो, सगळी खेळणी दुकानदार दाखवायचे. गूफी उपलब्ध तर नव्हताच पण फारसा कोणाला माहितही नव्हता. गूफी म्हणल्यावर त्यांच्या चेहऱ्यावर जे प्रश्नचिन्ह उभे राहायचे त्यामुळे सलिलला फारच वाईट वाटायचे.

एका वर्षांनंतर त्याचे गूफी-प्रेम जरी कमी झाले नाही तरी आणखी एक प्रेम सुरू झाले. ह्यावेळी होता, Oggy and Cockroaches मधला ऑगी. त्याआधी टॉम आणि जेरी होतेच. त्यांची सॉफ्ट toys ही मिळून गेली.    

Oggy from Oggy and the cockroaches

मग काय, ऑगीसाठी परत आमची दुकानदार-वारी सुरू. हा अनुभव तर गूफीपेक्षाही वाईट होता. त्याच्या वयाची मुले आणि त्यांचे आई-वडिल सोडले तर ऑगी विशेष कोणाला माहितच नव्हता. पुण्यातल्या छोट्या-मोठ्या दुकानांचे उंबरे झिजवल्यावर, सलिलचे ऑगी-प्रेम जरी तसूभरही कमी झाले तरी ऑगी मिळण्याची आमची आशा धूसर होत गेली.

आता, जेथे सॉफ्ट टॉईज मिळतात अशा जवळ-जवळ सगळ्या दुकानांना भेट देऊन झाली. शिवाय, सलिलला बहुदा,  ‘ऑगी कोण?’ ह्या प्रश्नाचा कंटाळा आला. आपला ऑगी कोणाला माहितही नाही हा विचार फारच दुःखदायक होता.

असंच एकेठिकाणी अगदी शेवटचा प्रयत्न करू म्हणून गेलो आणि तेथूनही हात हलवत परत आलो आणि अचानक मला एक कल्पना सुचली.

सलिलला घेऊन थेट तुळशीबाग गाठली. कलाकुसरीचं, हस्तकलेचं साहित्य मिळणाऱ्या दुकानात गेलो. आकाशी रंगाचे फरचे कापड, लाल, पांढरे फेल्ट अशी खरेदी केली. घरी येऊन, लॅपटॉपवर ऑगीचे चित्र उघडले आणि त्याप्रमाणे आकार कापले.

बालपणी, म्हणजे माझ्या बालपणी, मी आणि भावाने आईच्या मदतीने टेडी बेअर तयार केले होते. एका मासिकात कसे करायचे, कसे शिवायचे, काय कापड वापरायचे वगैरे आले होते. ते वाचून आम्ही तयार केला होता. मी लाल रंगाचा आणि भावाने गुलाबी रंगाचा. अजूनही ते आई-बाबांकडे आहेत. डोळे, नाक असे तपशील काळाच्या ओघात गेले आहेत.

त्या प्रयत्नाला स्मरून सुरुवात केली. निळ्या फरचे दोन आकार काढले, कापले. स्पंज भरण्यापूरती थोडी जागा तशीच सोडून, ते दोन्ही तुकडे एकमेकांना शिवले. घरी मशिन नसल्याने हातानेच हे शिवणकाम केले. ब्लँकेट स्टीच माहित होता, तोच वापरला. मग ऑगीचे मोठे लाल नाक, डोळे आणि पोटावर पांढरा गोल फॅब्रिक ग्लूने चिकटवले. त्यावर काळ्या मार्करने तपशील काढले.

काळ्या फेल्ट कापडाच्या मोठ्या मिश्या आणि कान केले. हातांचे पंजे आणि पावलांसाठी पांढरे फेल्ट वापरले.    

मी ऑफिसमधून आणि सलिल शाळेतून आल्यावर संध्याकाळी हा आमचा उद्योग चालू होता. आठवड्याभरात ऑगी तयार झाला.

सगळे तपशील अगदी बोऱ्ओबार होते पण दुकानात मिळणाऱ्या खेळण्याची सफाई त्यात नव्हती. सलिलला तसे काही वाटले नाही. त्याच्या चेहऱ्यावरून आनंद ओसंडून वहात होता. इतके दिवस नकार पचवून, आता ऑगी मिळणार नाही हे त्याने मान्य केले होते. त्यामुळे असा हाडा-मासाचा (फर आणि फेल्टचा) ऑगी हातात धरल्यावर त्याला खूपच छान वाटले. मित्रांमध्ये, ज्या वयोगटात ऑगी खूप प्रसिद्ध होता, तिथे तर ऑगी आणि सलिल दोघेही चर्चेचा विषय झाले. ‘अरे, तुला कुठे ऑगी मिळाला’ ह्या प्रश्नावर ‘आम्ही तयार केला’ हे उत्तर द्यायला छान वाटत होते.

सुपरहिरो ह्या संकल्पनेने भुरळ घालण्याचं एक वय असतं. फँटम, मॅनड्रेक हे माझ्या लहानपाणी होते. इंद्रजाल कॉमिक्सची पारायणे केली होती. वेताळाच्या हातातली ती कवटीचं चित्र असलेली अंगठी. फार आकर्षण होत्या त्याचं.

मुलासाठी सुपरहिरो म्हणजे Marvelचे आयर्नमॅन, कॅप्टन अमेरिका, डॉ. स्ट्रेन्ज, तर डीसीचे बॅटमॅन, सुपरमॅन वगैरे. डॉ. स्ट्रेन्ज सारखी केप मला हवी अशी भूणभूण सुरू झाली. ऑगीच्या अनुभवावरून ऑन गोष्टी कळल्या होत्या, अशी केप म्हणजे झूल दुकानात मिळणे अवघड आहे आणि दुसरे म्हणजे आपल्याला तयार झूलीची गरज नाही, आपण स्वतः ती करू शकतो.

त्यामुळे ह्यावेळी दुकानांमध्ये शोध घ्यायच्या फंदात न पडता आम्ही थेट कामच सुरू केले.

डॉ. स्ट्रेन्जची झूल लाल रंगाची आहे. गळ्याजवळ ती बांधलेली असते आणि डोक्याच्या मागे वरपर्यंत ती पोहोचते.

आधी नमूना म्हणजे prototype करून बघावा आणि मग चांगले लाल कापड आणावे असे आम्ही ठरवले. नमुन्यासाठी घरी असलेलेच एखादे कापड वापरायचे होते. मला कल्पना सुचली. लग्नात ज्या अनेक साड्या घेतल्या होत्या त्यातल्या एका साडीचा परकर घेतला, लाल रंगाचा. त्याची वरची बाजू गळ्याच्या इथे बांधायच्या भागात, त्याचा घेर खाली. परकर लांबीत कापला आणि झूल तयार झाली.

गळ्यापाशी बांधायला परकराचा आयता नेफा असल्यानेतीच नाडी वापरायची असे मला वाटत होते. डॉ. स्ट्रेन्जच्या केपमध्ये अशी नाडी दिसत नाही म्हणून मुलाने माझा शॉर्टकट मारायचा बेत हाणून पाडला. मग प्रेसबटणवर दोघांचे एकमत झाले.

Dr Strange Cape

डॉ. स्ट्रेन्जच्या डोक्याच्या मागे झूलीचा भाग जो येतो तो ताठ असतो. तो कसा करावा ह्यावर दोघांनी विचार केला. कापड असे ताठ राहणार नव्हते. शिवाय ते अगदी खालच्या केपसारखे दिसले पाहिजे ही मुलाची अट होती. नाहीतर कॅनव्हास कापडाला रंग देऊन वापरावे असा माझा विचार होता. पण रंगायची छटा, पोत हयात फरक जाणवलाच असता.   

आमच्या अशाच कुटीरउद्योगांसाठी फेल्टचे जाड शीट आणले होते. परकराचा कापलेला भाग घेतला. त्याचे हवे त्या आकारात दोन सारखे तुकडे कापले. फेल्टशीट त्या दोन तुकड्यांमध्ये ठेवून बाजूने ब्लँकेट स्टिचने शिवले. फेल्टशीटमुळे कडकपणा आला आणि दोन्ही बाजूने लाल कापड आल्याने, फेल्टशीट आत लपून गेले. दोन्ही उद्देश साध्य झाले.

 तो तुकडा केपला शिवला आणि झालं. डॉ. स्ट्रेन्जची केप तयार झाली.

माझा जुना, साडीचा परकर वापरला होता कारण आधी नुसतं करून बघायचं होतं. एकदा हा प्रयोग जमला की चांगलं लाल कापड आणून करू असं ठरलं होतं. पण मुलाला हीच केप आवडली आणि आता हीच फायनल असं त्याने जाहिर करून माझं काम वाचवलं.

पुढचे एक-दीड वर्ष, त्या केपशिवाय हा कुठेही जात नव्हता. कुठलाही कार्यक्रम असो, काही असो, कपडे कुठलेही असोत, वर ही झूल ठरलेलीच होती.

ड्राक्युलाचीही लाल रंगाचीच झूल असते. कधीकधी कॉलेजमधली मुलं ‘ए ड्राक्युला’ असा त्याला आवाजही टाकायची.

ही लाल झूल म्हणजे मूळचा परकर आहे हे काही बायकांच्या लक्षात यायचं किंवा इतरांच्या आलं तरी कधी कोणी काही बोललं नाही. मुख्य म्हणजे झूल धारण करणाऱ्याला त्याचा काही फरक पडत नव्हता. तो डॉ. स्ट्रेन्जच्या आणि आम्ही केलेल्या केलेल्या झूलीच्या चांगलाच प्रेमात होता.

आता झूल घालत नसला तरी ती त्याच्या कपड्यांच्या कप्प्यात नीट घडी करून ठेवलेली आहे. ती झूल म्हणजे आमच्यासाठी एकत्र केलेल्या कामाची, प्रयोगांची आठवण आहे.  

काही दिवसांनी, माझ्याकडे हसत आला. आता त्याचं हे हसणं माझ्या चांगलंच ओळखीचं झालं होतं. आता काय करायचंय विचारल्यावर उत्तर आलं, ‘कॅप्टन अमेरिकासारखी ढाल’. ह्यावेळी नुसती इच्छा नव्हती, बेतही तयार होता. टाटा स्कायची डिश असते ना, तशी वापरून ढाल करता येईल हा विचार करून आलेला होता.

आता अशी जुनी डिश मिळवायची कोठून हा प्रश्न होता. एकांनी सांगितलं की भंगारमाल हातगाडीवर घेऊन जाणारे असतात त्यांच्याकडे मिळू शकेल. लक्ष ठेवून, पाठलाग करून अशा 2-3 लोकांना गाठलं पण त्यांच्याकडे डिश नव्हती. ही अशी गोष्ट आहे की येईलच असंही ते आश्वासन देऊ शकत नव्हते. शेवटी त्यातल्या एकाने सुचवलं की जुन्या बाजारात बघा, कदाचित मिळून जाईल.  

एके दिवशी बुधवारी दोघांनी जुना बाजार गाठला. तिथे जुन्या डिश दिसल्या. जवळून बघितल्यावर लक्षात आलं त्यांचा आकार अगदी गोल नसतो. शिवाय वजनही बरंच असतं. डिश वापरून ढाल करणं शक्य नव्हतं. एखादी कल्पना जेव्हा आपण प्रत्यक्षात उतरवतो तेव्हा अनेक अडचणी येतात त्या अशा. नुसतीच कल्पना असते तेव्हा सगळंच सोपं वाटत असतं. त्या कल्पनेवर काम करायला लागलं की एकेक आव्हाने समोर उभी राहतात, आपल्याला जे वाटलं होतं, तसंच होतंच असं काही नाही हे लक्षात येतं. 

इंग्लिशमध्ये म्हणतात ना, When rubber hits the road. नवीन तयार केलेली कार जेव्हा अजून कारखान्यात असते तोपर्यंत ती एकदम छानच वाटत असते. त्यात काही प्रॉब्लेम आहे हे कधी कळतं ती जेव्हा पहिल्यांदा रस्त्यावर आणतो तेव्हा. कारचे टायर जेव्हा रस्त्याला लागतात तेव्हा. 

when rubber hits the road

खट्टू झालेल्या त्याला म्हणलं जुन्या बाजारात आलोच आहोत तर चक्कर मारून बघू. काहीतरी वेगळी कल्पना मिळेल.

(वाचकांपैकी तुम्ही जुन्या बाजारात गेला नसाल तर, जुना बाजार म्हणजे antique shop असतं ना, तसंच, पण इथे आख्खा बाजार. flee market आणि antique shop हे एकत्र)

प्लॅस्टिकचे टब बघितले पण हवा तो आकार नव्हता. लोखंडाच्या कढया त्या घाटाच्या होत्या पण त्याचे वजन खूपच असते. त्यात काय, मी उचलू शकतो म्हणून पुढे सरसावलेल्या सलिलला लक्षात आले कढईचे वजन पेलायला दोन्ही हात लागत आहेत. त्याला तर कॅप्टन अमेरिकासारखी एका हातात ढाल धरायची होती. त्यामुळे मग कढईची कल्पना बाद झाली.

अर्जुनाला जसा तो माशाचा डोळा दिसत होता तसं आता आमचं झालं होतं. जुन्या बाजारात, प्रत्येक दुकानात आम्ही शोधक नजरेने ह्यातले काय ढालम्हणून वापरता येईल हे बघत हिंडत होतो.

आता टारपोलिन, लाकडी फर्निचर अशी दुकाने सुरू झाली तशी आमची आशा धूसर होऊ लागली. इतक्यात डाव्या बाजूला, गल्लीच्या तोंडावर एक दुकान दिसलं. दुकानाच्या कोपऱ्यात घमेली रचून ठेवली होती. ती पालथी, एकावर एक रचल्यामुळे त्याचा तो आकार एकदम आमच्या डोळ्यात भरला. अगदी ढालीसारखाच होता. ‘अरे, ही ओळखीची गोष्ट, बऱ्यापैकी डोळ्यासमोर असणारी, ती कशी सुचली नाही’ असं आम्हाला वाटलं.

वजननी ठीक, एका हाताने उचलता येईल असं. कडांना तितकी सफाई नव्हती पण आतल्या बाजूला धरायला काहीतरी करणार होतोच, त्यामुळे तशी लागण्याची भीती नव्हती.

‘अरे, घमेलंच, कोपऱ्यावरच्या हार्डवेअरच्या दुकानातही मिळालं असतं की’ असं बाबा म्हणल्यावर आम्हाला हसूच फुटलं. आपल्याला हवा तसा आकार मिळाला ह्या आनंदात हे घमेलंच आहे, कुठेही मिळेल हे लक्षातच आलं नव्हतं. त्यामुळे, मी, सलिल आणि घमेलं अशी वरात जुन्या बाजारातून घरी आली होती.

असो, काम करायला कच्चा माल तरी आता तयार होता. त्यावर वर्तुळ, चांदणी काढणं, रंग देणं ही कामं तुलनेने सोपी होती. रंग दिल्यावर खरंच कॅप्टन अमेरिकाच्या ढालीसारखी दिसू लागली.

रंगकाम झाल्यावर ढालीला हँडल लावायचं महत्वाचं काम अजून बाकी होतं. हँडल शिवाय ती हाताळणे जरा अवघड आणि नाही म्हणले तरी थोडे जोखमीचे होते.

बरेच पर्याय आम्ही तिघांनी पडताळून बघितले. घमेल्याला बाकदार आकार असल्याने तेथे बसेल असे, आणि घमेल्याचं वजा पेलेल असं हॅंडल हवं होतं. हा दुसरं मुद्दा फारच महत्वाचा होता. कारण सलिल आणि त्याचे मित्र त्या ढालीबरोबर खेळणार होते. हॅंडल जर निघालं, तर त्याचा परिणाम फारच गंभीर झाला असता. ढाल पायावर, कोणाच्या अंगावर पडली असती.

ह्याबाबतीत आपण काही प्रयोग न करता त्यातल्या अनुभवी लोकांकडून काम करून घ्यावे असे ठरवले. ती ढाल घेऊन एका फॅब्रिकेटरकडे गेलो. दायर लावताना आणि उघडताना, धरण्यासाठी जे हॅंडल असते ना ते ह्यासाठी योग्य आहे असा सल्ला त्यांनी दिला. हार्डवेअर दुकानातून मग तसे हॅंडल घेऊन आलो. फॅब्रिकेटरने वेल्डिंग करून ते जोडून दिले.

ढाल तर अगदी आमच्या डोक्यात होती तशी झाली. ती सुरक्षितपणे हातळायची कशी तोही प्रश्न सुटला. एकच गडबड झाली होती. वेल्डिंग केल्यावर, लोखंड तापून, दोन्ही बाजूला काळे झाले. फॅब्रिकेटरने आधीच ही कल्पना दिली होती. तुम्ही आधी हॅंडल लावून मग रंगावायला हवं होतं, असं ते म्हणलेच होते.

त्यामुळे रंगाचा परत एक हात देणे हे काम वाढलं. पण एक अनुभव मिळाला. उत्साहाच्या भरात जे काम अगदी आधी केले ते शेवटचे करायला हवे होते हे कळलं. हा धडा पुढच्या उपक्रमांमध्ये नक्कीच उपयोगी पडेल.

Salil and Captain AmericaShield

हे असे आमचे तीन प्रकल्प. वेळ किती लागला तर हो, कल्पना अमलात कशी आणायची ह्यावर विचारविनिमय, बाजारातून हवे ते सामान आणणे, आणि प्रत्यक्ष काम. एकूण प्रत्येक प्रकल्पाला साधारण एक आठवडा लागला. 

मी ऑफिसहून आल्यावर आणि सलिल शाळेतून आल्यावर एकत्र काम करत होतो. 

दोघांनी मिळून एकत्र काम करण्यात खूप मजा आली. दोघांच्याही creativity ला भरपूर वाव मिळाला. 

नवीन कितीतरी गोष्टी शिकलो. 

काही बेत सपशेल फसले, नवीन काही प्रयोग केले. काही गडबड झाली तरी आपण निरीक्षण करून, विचार करून plan b तयार करू शकतो आ विश्वास मिळाला. एकच गोष्ट करायचे अनेक मार्ग असू शकतात हेही लक्षात आले. 

मुख्य म्हणजे ‘अपयश’ ह्या गोष्टीकडे खूप वेगळ्या दृष्टीने बघायला शिकलो. 

‘अपयश’ ह्या विषयावर एक वेगळा ब्लॉग लिहिणार आहे. खूप महत्वाचा विषय आहे, आणि खूप बोलण्यासारखे आहे असं वाटतं त्याबद्दल. 

आत्ता इथेच थांबते. पुढच्या ब्लॉगमध्ये असेच आणखी काही प्रयोग आणि आमचे कुटीरउद्योग. 

 

World is fraught with problems.
What I am doing is good enough?
Isn't it just a drop in the ocean?

Heart to Heart.. From one parent to another....#3

Well, drop in the ocean is what makes the ocean, isn’t it?

Any act in the right direction, big or small is important.

Start with what you have, where you are, with what you can.

Let us start creating drops in the ocean. 

Heart to Heart.. From one parent to another....#2

Changing the world isn’t a new thing for humans. We have been doing it, for the better or for worse.

We were not born with sharp nails or teeth. What did we do? We created tools with stone and wood.
We were not born with a furry coat like that of a mammoth. What was the solution? We created clothes.

Why not do it again? this time, definitely for the better.


Better air to breathe.
Better water to drink.
Better soils to grow our food.

Just take the first step

Do you know the difficult thing in a journey? Getting started! Taking the first step.

As Martin Luther King Jr, said, 

“Take the first step in faith. You don’t have to see the whole staircase, just take the first step.”

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *