A Snail, A Whale and A Library

थोड्याच वेळात त्या अडगळीच्या खोलीचा चेहरामोहरा बदलून गेला. भिंतीना नवीन रंग छान दिसला असता पण सध्या त्याची घाई नव्हती. 

सरांनी मुलांसाठी खाऊ आणि पालकांसाठी चहा मागवला. ग्रंथालय सज्ज तर झाले होते. आता हवी होती ती पुस्तके! 

———

ग्रंथालयासाठी पुस्तके कशी आणायची हाच प्रश्न मनात ठेवून गणेश शाळेतून घरी आला. सिद्धांतने दिलेले पुस्तक त्याने वाचायला घेतले आणि आजीच्या “तोंड उघडून बोलले पाहिजे” ह्या वाक्याने त्याला आता प्रश्नाचे उत्तर मिळाले. 

‘गोगलगाय तिची इच्छा जाहिर करते म्हणून व्हेलला कळते ना की गोगलगाईला जग बघायचे आहे. नाहीतर व्हेल तिच्या इथून खूप वेळा गेला असता. तिला काय हवे आहे हे त्याला कळले नसते. आपली इच्छा व्हेल पूर्ण करू शकतो हे गोगलगाईला कधी कळले नसते. मदत मिळू शकते. आपल्याला मदत हवी आहे हे सांगणे गरजेचे आहे.’ 

गणेशने फोन उचलला. “तोंड उघडून बोललं पाहिजे” मनाशी घोकत त्याने फोन लावला. बराच वेळ तो फोनवर  होता. त्यानंतर कितीतरी वेळ तो काहीतरी लिहीत बसला. 

 “गणेश, शैलेश, चला, पानं घ्या.” आईची हाक आली तेव्हा कुठे त्याचे घड्याळाकडे लक्ष गेले. पोटात कावळे ओरडत आहेत हेही त्याच्या लक्षात आले. स्वयंपाकघरातून लसूण आणि भरपूर कोथिंबीर घातलेल्या पिठल्याचा घमघमाट येत होता. “आलो आलो!” म्हणत तो पळाला. 

जेवण झाले. थोडा वेळ वाचून, टीव्ही बघून सगळे झोपायला गेले. घरात आणि गावातही सामसूम झाली. गणेशला मात्र काही केल्या झोप येईना. कधी एकदा शाळेत जातोय आणि सगळ्यांना सांगतोय असे त्याला झाले होते. एकदा ही कुशी एकदा ती असे बरेच वेळा करून शेवटी झोपायचा प्रयत्न सोडून तो सिद्धांतने दिलेले आणखी एक पुस्तक वाचत बसला. पूर्ण वाचूनच त्याने ते खाली ठेवले आणि आडवा झाला. 

पहाटे कधीतरी झोप लागल्याने सकाळी उशीरा जाग आली. “मला उठवलं का नाही” म्हणत पटापट आवरून तो शाळेत पोहोचला. 

“सर, आपल्या ग्रंथालयासाठी पुस्तकांची सोय झाली.” गणेशने शाळेत पोहोचताच जाहिर केले. 

“काय?” मुख्याध्यापक, शिक्षक आणि गणेशच्या मित्र-मैत्रिणी एकसूरात ओरडलेच. 

“काल संध्याकाळी आपण गेलो तेव्हा एकही पुस्तक नव्हतं आपल्याकडे. आज आली कोठून पुस्तकं?” सरांनी विचारले. 

“आली नाहीत अजून. पण येतील.” गणेश म्हणाला. 

“म्हणजे?”

 “पुण्याचा सिद्धांत आणि त्यांच्या मित्र-मित्रिणींची आपल्यासारखीच गँग आहे. सिद्धांतशी आमची ओळख झाली ती आत्ता स्पर्धेच्या निमित्ताने. त्याच्याकडे भरपूर पुस्तकं आहेत. बोलताना त्याने सांगितलं होतं की त्यांच्या सोसायटीत त्यांनी एक ग्रंथालय सुरू केलं आहे.” गणेश म्हणाला. 

“अरे हो, म्हणला होता तो.” राजू म्हणाला. 

“ग्रंथालय सुरू करायचे तर काय पाहिजे, कसं करायचं हे विचारण्यासाठी काल मी त्याला फोन केला. त्याने त्याच्या गँगला पटापट फोन केला. मग आम्ही सगळे झूमवर बोललो- चारू, मीनल, अरमान आणि शंतनु. 

मी त्यांना आपली ग्रंथालयाची कल्पना आणि अडचण सांगितली. त्यांनी काय केलं हे विचारलं” गणेश म्हणाला. 

सगळेजण उत्सुकतेने ऐकत होते. 

“त्यांनी कसं सुरू केलं ग्रंथालय? पुस्तकांसाठी पैसे कुठून आणले?” सरांनी विचारले. 

“तीच तर गंमत आहे. त्यांना किती खर्च आला माहित आहे ग्रंथालयासाठी?” गणेश डोळे मिचकावत म्हणाला. 

“किती?” 

“सांगू?” 

“गणेश, सांग रे लवकर!!” पूजा ओरडली. 

“शून्य!!” 

“काय? हे कसं शक्य आहे?” 

“त्यांनी ग्रंथालय सुरू करायचं आहे हे सांगताच त्यांच्या सोसायटीतल्या लोकांनी आपल्या घरची पुस्तके ग्रंथालयाला भेट दिली. एवढंच नाही तर सोसायटीच्या सदस्यांच्या नातेवाईकांना जेव्हा हे कळलं, तेव्हा त्यांनीही त्यांच्याकडची पुस्तकं पाठवून दिली. अरमान सांगत होता दोन ते तीन महिन्यांत त्यांचं ग्रंथालय भरून गेलं.”

“अरे वा, छानच! पण त्यांच्या सोसायटीतल्या लोकांकडे पुस्तकं होती. आपल्या गावात काही लोकांकडे पुस्तकं नाहीत. आपल्याला कुठून मिळणार?” 

“मिळाली आहेत!! आमचं झूमवर बोलणं झाल्यावर मीनलने त्यांच्या सोसायटीच्या व्हॉटस्ॅप ग्रुपवर मेसेज पाठवला. आपल्या गावाबद्दल, आपल्या शाळेबद्दल, आपल्या ग्रंथालयाच्या कल्पनेबद्दल त्यात लिहिलं आणि लोकांना त्यांच्याकडची पुस्तकं देण्याचं आवाहन केलं. झूम कॉल संपेपर्यंत तिच्या मेसेजला उत्तरसुद्धा आलं होतं.” गणेश क्षणभर थांबला. 

“काय उत्तर आलं, पटकन सांग ना.” राजू उड्या मारत म्हणाला. मुख्याध्यापक आणि सगळे शिक्षकही तेवढ्याच उत्सुकतेने गणेशकडे बघत होते. 

“एका काकांची दोन्ही मुलं परदेशात आहेत. शिकायला तिथे गेली, आता तिथेच नोकरी करत आहेत. मुलांची  लहानपणची पुस्तकं आहेत. पुस्तकं छानच आहेत. काका त्यातून मुलांनागोष्टी वाचून दाखवायचे. ती पुस्तकं रद्दीत जाऊ नयेत, पुस्तक वाचणाऱ्या कोणाकडे तरी जावीत अशी त्यांची इच्छा आहे. आपल्या शाळेबद्दल मीनलने जे लिहिलं होतं ते वाचून त्यांची खात्री पटली की आपण पुस्तकांची नीट काळजी घेऊ. ते तीस ते पस्तीस पुस्तकं देणार आहेत असं त्यांनी कळवलं. 

त्यांच्याच सोसायटीतली ताई तिच्याकडची वीस पुस्तकं देणार आहे. दहा मिनिटांत पन्नास पुस्तकं मिळाली.” गणेश म्हणाला. 

खरेच तो म्हणाला त्याप्रमाणे लवकरच पन्नास पुस्तके ग्रंथालयात दाखलसुद्धा झाली आणि हा पुस्तकांचा ओघ सुरूच राहिला. कधी दोन पुस्तके, कधी पाच, कधी भलामोठ्ठा गठ्ठा शाळेत येऊ लागला. पुढचे काही दिवस पोस्टमन काकांची रोज शाळेत चक्कर होत होती. शेवटी त्यांनी कुतुहलाने विचारले की ही पार्सल येतात कोणाकडून. 

मुख्याध्यापकांनी त्यांना ग्रंथालय दाखवले. “पुस्तक पाठवणारे आहेत कोण? तुमचे नातेवाईक का?” पोस्टमन काकांनी  विचारले. 

“ह्यातले बरेच लोक आम्हाला ओळखत नाहीत. आपल्या गावाचे नावही त्यांनी कदाचित ह्या आधी ऐकले नसेल.” सर म्हणाले. 

पोस्टमन काकांचा गोंधळलेला चेहरा बघून सरांनी त्यांना सगळी गोष्ट सांगितली. “सुरुवात गणेशच्या मित्रमंडळींमुळे झाली. त्यांच्या सोसायटीतल्या लोकांनी पुस्तके दिली. त्यातला एक मुलगा, शंतनु, त्याची आई सोशल मीडिया मॅनेजर आहे. सोशल मीडियावर जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत आपण कसे पोहोचू शकतो ह्याबद्दल त्या मार्गदर्शन करतात. 

त्यांनी आपल्या ग्रंथालयाबद्दल फेसबूकवर पोस्ट लिहिली, इनस्टाग्रामवर एक व्हिडिओ शेयर केला. एक पुस्तकापासून कितीही पुस्तके तुम्ही शाळेच्या ग्रंथालयासाठी पाठवू शकता असे आवाहन करून शाळेचा पत्ता दिला.” 

“अच्छा, त्यामुळेच ही पार्सल यायला लागली.” पोस्टमन काका म्हणाले, “लोक त्यांच्याकडची जुनी पुस्तकं देतात की नवीन?”

“दोन्ही येतात. काही लोकांकडे मुलांच्या लहानपणची आहेत. मुले मोठी झाली. पण त्यांची आवडती पुस्तके वाचणाऱ्या कोणाकडे तरी जावीत असे त्यांना वाटते. काही लोकांनी आपला उपक्रम आवडला म्हणून नवीन पुस्तकंही घेऊन पाठवली. एका जोडप्याने तर आम्हाला लग्नाचा आहेर नको, द्यायची इच्छा असेल तर ह्या शाळेला पुस्तके भेट द्या म्हणून लग्नपत्रिकेतच छापलं.” सरांनी पुस्तकांच्या एका गठ्ठ्याकडे बोट दाखवत सांगितले. 

“अरे वा, छान कल्पना आहे. वाढदिवसालाही किती त्याच त्याच वस्तू मिळतात. मुलांना सांगू तुम्हाला ग्रंथालयासाठी हव्या असलेल्या पुस्तकांची यादी करा आणि त्यातलंच पुस्तक भेट म्हणून मागा.” पोस्टमन काकांनी सुचवले. 

“वा. छान कल्पना आहे. मुलंच कशाला आम्ही सगळेच असं करतो. सणासुदीला अशीच भेट घेऊ आणि देऊ.” सर खुश झाले.   

पुस्तकेच येत होती तोपर्यंत ठीक होते. एक दिवस गणेशला एका आजी-आजोबांचा फोन आला. त्यांना ग्रंथालयाला दोन कपाटे भेट द्यायची होती. ते दोघे पूर्वी लायब्ररी चालवायचे. वयोमानामुळे लायब्ररी बंद केली. पुस्तके कोणाकोणाला देऊन टाकली. बरीच कपाटे गरजू लोक घेऊन गेले. आता दोन त्यांच्याकडे होती. दोन्ही पाठवू का असे विचारायला त्यांचा फोन आला होता. 

‘कपाटे हवी तर होती पण ती आणणार कशी एवढ्या लांबून?’ गणेश मुख्याध्यापक आणि शिक्षकांकडे गेला. कपाटे आणायला टेम्पो लागणार. एवढा खर्च कसा करणार हा प्रश्न होता. आजी-आजोबांना गणेशने सांगितले की आम्ही विचार करून कळवतो. 

 ————–

आज शाळेतल्या पाटील बाईंच्या घरी त्यांचे भाऊ आणि त्यांचे कुटुंबीय राखी पौर्णिमेनिमित्त आले होते. कौतुकाने बाई सगळ्यांना ग्रंथालय दाखवायला शाळेत घेऊन आल्या. 

काही पुस्तके शेल्फवर होती पण बरीचशी जमिनीवरच गठ्ठे करून ठेवली होती. “ग्रंथालय छानच सजलं आहे. पण पुस्तकं अशी खाली का ठेवलीत? कपाटात ठेवली तर मुलांना सोपे जाईल बघणे.” त्यांचा लहान भाऊ म्हणाला. 

“अरे, तिथेच तर अडलं आहे. पुण्यातले एक आजी-आजोबा कपाटे देणार आहेत. ती त्यांच्याकडून इथपर्यंत आणायची कशी हा प्रश्न आहे.” पाटील बाईंनी  सांगितले. 

“एवढंच ना. अगदीच सोपं आहे. मी दर आठवड्याला शेतमाल घेऊन पुण्याला नाही का जात. आम्ही तीन-चार शेतकरी मिळून टेम्पो करतो. जाताना टेम्पो खचाखच भरलेला असतो. येताना रिकामाच येतो. आणतो की तुझी कपाटं त्यातून.”

“हे फारच छान होईल. जमेल नक्की?”

“न जमायला काय झालं. आम्ही नेहमी असं करतच असतो. कोणाला काही अवजार हवी असतात. कोणाच्या मुलांची पुस्तकं असतात. परवा तर गावातल्या शाळेसाठी फळासुद्धा घेऊन आलो. बरं, आपल्या गावाला जायला तुझ्या गावावरूनच तर जातो. हायवेवरून थोडं आत येऊन कपाटं पोहोचवतो.” दादा म्हणाला. 

बाई खूश झाल्या. 

 “बरं, तुला राखीची भेट काय देऊ सांगितलं नाहीस.” निघता निघता दादाने विचारले. 

“ही इतकी  छान भेट आहे, आणखी कशाला काही.” पाटील बाई म्हणाल्या. 

पुढच्याच आठवड्यात आजी-आजोबांकडची कपाटे ग्रंथालयात आली. रविवार असूनही अर्धी शाळा तेथे हजर होती. 

टाळ्यांच्या कडकडाटात पाटील बाईंच्या दादाचे स्वागत झाले. 

कपाटे उघडली तर काय? त्यात फास्टर फेणे आणि फेलुदाचा संपूर्ण  संच! 

“ही छोट्याची राखीची भेट बरं का.” दादा म्हणाला. 

मुलांनी पुस्तकांवर अक्षरशः झडप घातली. एरवी गुण्यागोविंदाने काम करणारी मुले आता मात्र पुस्तक कोण आधी वाचणार ह्यावरून भांडत होती. मुलांकडे सगळे कितीतरी वेळ कौतुकाने बघत होते. 

“ग्रंथालय आणि त्यात पुस्तकांवरून भांडणारी मुले हे माझे स्वप्न होते.” डोळे पुसत मुख्याध्यापक म्हणाले.